برخي ترانه ها داراي سرمنشأ حقيقي است . «الله مزار» ، «خجي لوره» ، «په ري جان» ، «سكينه» و … همه داراي منشاء تاريخي است كه بر لب ترانه سرايان نقش بسته است .

يكي از ترانه هاي حزن انگيز در بين اين مردم ترانه سوزناك « لي ياري » ( اي يار ) است كه به عنوان نمونه اي از دهها ترانه ي كردهاي خراسان آورده مي شود.

« بهمن » جوان عاشق پيشه ، كرد ، چوپان يكي از گله هاي گوسفندان بوده است . آن روز عصر ، براي بردن آذوقه ي چند روزه ي خود و رفيقش به بينه ها آمد . او هر چه در ميان چادرها ، چشم به اين سو و آن سو سر گردانيد نشاني از نامزدش گلنار نيافت . آزرده شد ؛ زيرا او فرسنگ ها آمده بود تا شايد بتواند گلنارش را حتي از دور ديدار كند . حجب و حياي ذاتي و آداب و رسوم ايلي نيز اجازه نمي داد كه از كسي سراغ او را بگيرد .

ناچار با دلي پر از درد به سوي گله و كوهستان پيش رفت ، در حالي كه از ميان دره ي عميق و پوشيده از جنگل «جنگاه»^{2 پيش مي رفت . ناگهان صدايي ظريف از پشت يك سروكوهي (مرخ) شنيد كه او را به نام مي خواند . صدا صداي گلنار بود ؛ بهمن خيره در گلنار ، نامزدش را در آغوش كشيد و علت آمدن گلنار را پرسيد !}

گلنار گفت : بهمن از خواب پريشاني كه ديشب ديده ام ، دلم سخت به تلاطم افتاده ، گويي ديگر تو را نخواهم ديد . بهمن در حالي كه اشك در چشمانش حلقه زده بود گفت : يك ماه بيش به موعد عروسي ما نمانده است … .

گلنار در چادرها به فكر فرو رفته بود ، خواب به چشمانش نمي آمد ؛ چيزي به سپيده صبح نمانده بود كه ناگهان شيهه ي اسب ها و غلغله ي سواران در بين ايل پيچيد . سواران تركمن آمده بودند … .

لحظه اي بعد چادرها سوخته ، مردان كشته و زنان و دختران و از جمله گلنار دست بسته به اسارت تركمن ها در آمدند . وقتي خبر به بهمن رسد ، او با شتاب به سمت بينه ها آمد ؛ اما غير از تلي خاكستر چيزي بر جاي نديد . همه چيز برباد رفته بود ؛ همه چيز غارت و چپاول شده بود ؛ گلنار او را دست و كتف بسته فرسنگ ها از او دور كرده بودند . او از ستيغ كوه بالا رفت ، تا افق را بنگرد . بهمن خسته و كوفته بر روي تخته سنگي نشست و ني هفت بند خويش را از كمربند گشود و آن گاه با لب هاي لرزانش ني را به نالش در آورد و آهنگ جدايي را كه در ميان كردهاي خراسان به « لي ياري » معروف شد و از اعماق قلب خونينش بر مي خواست ، برني بي زبان دميد و آن را به فرياد آورد . گويي از ني مي خواست اين بار نيز به فريادش برسد و ناله ي جگر سوز او را از فرسنگ ها راه به گلنارش برساند.

قطره هاي اشك بر رخسار مردانه ي بهمن روان مي شد . بهمن لحظه اي بعد ني را روي زانو گذاشت و غربت و اندوه درونش را به نسيم سپرد تا به عزيز از دست رفته اش در ديار رنج و غربت برساند و آن گاه دست بر بناگوش نهاد و آهنگ سوزناك « لي ياري» را به ياد يار دور از ديار خويش اين چنين فرياد كرد :

1)ئه زكو ئيروو پرغه مگينم لي ياري ، لي ياري ، لي ياري

az ko iru per qamginem le yare , le yare , le yare

jav la binan dagarinem golnare

nisan za ta az nawinem le yare , le yare , le yare

sare hisir cuya xewa buxare aw feriten la kucano bazare

nam wa sare ta ce hanina le yare golnare

برگردان :

1) من كه امروز سخت غمگينم ! اي يار ، اي يار ، اي يار

به چادرهاي سوخته مي نگرم ! اي گلنارم

آنها را در كوچه و بازار به فروش رسانده اند

نمي دانم چه بر سرت آورده اند ؟ اي يارم ، اي گلنارم !

2)قان شه قانا چه ره شه وين لي ياري ، لي ياري ،‌لي ياري

van savana cara saven le yare , le yare , le yare

xaw la jave ma nakaven golnare

yar wa tane ranakaven le yare , le yare , le yare

magar be wi wa xawne men tu jare ku fekre ta jane men ko daxari

didar maya qiyamate le yare , golnare

برگردان :

اين شب ها چه شب هايي هستند ! اي يار ، اي يار ، اي يار

3)بارئي لاها ، تووه ته خسير لي ياري ، لي ياري ، لي ياري

bar elaha , towa taxsir le yare , le yare , le yare

la men tang bu colo jezir le yare , le yare , le yare

yare meni kerna hisir le yare , le yare , le yare

koda katen meri mina sarkare na diwana na dasgaya le yare

az bowama , barxe dare bazare ta befrosen beden la rade yare

le yare , le yare , le yare beden pe bekeren aziz golnare

برگردان :

مردان چون سر كار (‌امير حسين خان شجاع الدوله ) كجا رفتند ؟

كاش بره اي بودم كه مرا به بازار مي بردند !

اي يار ، اي يار ، اي يار .

 منبع:حركت تاريخي كرد به خراسان-جلد سوم-تاليف استاد كليم الله توحدي